+ Yorum Gönder
Okul ve Eğitim ve Her Telden Eğitim Konuları Forumunda Ünlü düşmesi ünsüz yumuşaması Konusunu Okuyorsunuz..
  1. Dr Zeynep
    Bayan Üye

    Ünlü düşmesi ünsüz yumuşaması








    Ünlü düşmesi ünsüz yumuşaması

    DÜZ
    YUVARLAK
    GENİŞ
    DAR
    GENİŞ
    DAR
    KALIN
    A
    I
    O
    U
    İNCE
    E
    İ
    Ö
    Ü
    Büyük Ünlü Uyumu:Sözcüğün ünlüleri arasındaki kalınlık incelik uyumudur. İlk hecedeki ünlü kalınsa diğer ünlüler de kalın,inceyse diğerleri de ince olur. Ör: Çocuklar, beklemişler…Karışık gelmişse BÜU’ya uymaz.Ör:İnsan, kalem,kitapAslen Türkçe oldukları halde sonradan uğradıkları ses değişikliği nedeniyle BÜU’ya uymayan kelimeler de vardır.Ör:Kardeş (kardaş), elma (alma), anne (ana)…→Türkçede bazı ekler BÜU’yu bozar:-ken : bakarken ☻-ki : akşamki☻-leyin : sabahleyin☻-gil : dayımgil☻-imtırak :sarımtırak☻-daş :meslektaş☻-yor :bekliyor→Türkçede ilk heceden sonra o, ö ünlüleri bulunmaz.-yor eki hariç.→Yabancı sözcüklerde, birleşik kelimelerde ve tek hecelilerde BÜU aranmaz: ilkbahar, petrol, tek…→ BÜU’ya uymayan kelimelere gelen ekler kelimenin son hecesindeki sese uyar:insanın…Küçük Ünlü Uyumu: Kelimenin ünlüleri arasındaki düzlük-yuvarlaklık uyumudur. Buna göre:İlk ünlü düzse (A,E,I,İ ) diğerleri de düz,İlk ünlü yuvarlaksa (O,Ö,U,Ü) sonraki ya düz geniş (A,E) →ya da dar yuvarlak (U,Ü) olarak gelir. Başka bir ifadeyle:“Balıkesi “Balıkesir” “Koyun ölü “Tavuk güler”…ÖR: bekledim, kömürlük, gövdesi, umursamaz, tarafsızlık, yorgunluktan→KÜU kelimenin tamamında değil, komşu iki hece arasında aranır: yumurtacı, yuvarlaklık, görebilmişti…→ Yabancı sözcüklerde, birleşik kelimelerde ve tek hecelilerde KÜU aranmaz.→-yor eki KÜU’yu devamlı bozarlmuyor.­→Aslen Türkçe olduğu halde KÜU’ya uymayan kelimeler de vardır:Tavuk, kabuk, kavun, yamuk, çamur…Bunlarda “b,m,v” dudak ünsüzlerinin yuvarlaklaştırıcı etkisi vardır.→BÜU’ya uymayan kelimeler KÜU’ya uysa bile uymaz sayılır:Kalem,insanlık,
    ÜNSÜZLER:
    SERT YUMUŞAK
    SÜREKLİ F, H, S, Ş Ğ,J,L,M,N,R,V,Y,Z
    sssSÜREKSİZ P, Ç, T, K B, C, D, G
    SES OLAYLARI:







  2. Dr Zeynep
    Bayan Üye





    AÜnsüz değişimi / Yumuşaması: Sonunda “p,ç,t,k” sert ünsüzleri bulunan kelimeler ünlüyle başlayan bir ek aldığı zaman sonlarındaki sert ünsüzler yumuşayarak “b,c,d,g/ğ” olurÖr:Ağaç-ı→ağacı Kitap-ı→kitabı Git-en→giden Renk-i →rengi Yürek-i→yüreği→Bazı birleşik kelimelerde de yumuşama görülebilir:Kayıp-et→kaybet-Kayıt-ol→kaydol-,Kayıp-ol→kaybol!!! Kasıt-et-→kastet- !!!→Tek heceli kelimelerin bir kısmı bu kurala uymaz: Tek-il→tekil İç-i→içi İlk-in→ilkin Maç-a→maça Saç-a→saça Seç-enek→seçenekSat-ıl-→satıl- Yat-ır-→yatır-Ek-in→ekin Bak-ıcı→bakıcıİç-ecek→içecek ot,et,süt,tek…→Bazılarıysa uyar:Taç,dip,uç,kap,renk, çok…→Yabancı asıllı kelimeler genellikle bu kurala uymaz: Devlet-in→devletin, millet-e→millete, hukuk-un→hukukun!! layık-ı→layığı;layık-ıyla→layıkıyla!!→Özel isimlerdeyse söyleyişte olsa bile yazıda gösterilmez:Mahmut-u, Ahmet-iSinop-a…

    Ünsüz Benzeşmesi / Sertleşmesi:
    Sonunda f,s,t,k,ç,ş,h,p ünsüzleri bulunan buluna kelimeler “c,d,g” yle başlayan bir ek aldığı zaman ekin başındaki yumuşak ünsüzler sertleşerek “ç,t,k” olurKoltuk-dan→koltuktan,millet-ce→milletçeSınıf-da→sınıfta, git-di→gitti,aş-cı→aşçıKes-gin→ keskin, bas-gı → baskı, Türk- ce → Türkçe,1905-de→1905’te,→Bazı ( birleşik ) kelimelerde sertleşme olmaz:!!! Üç-gen, dört-gen, beş-genÜnsüz Türemesi:Yabancı dillerden geçen bazı kelimeler ünlüyle başlayan bir ek veya kelime aldıkları zaman asıllarındaki çift ünsüz ortaya çıkar: His-et→hisset, af-et→ affet, hak-ı→hakkı,red-et→reddet, sır-ı→ sırrı, hat-ı→hattı…→Yan yana gelen her ses ünsüz türemesi değildir! Hissiz, cadde, madde, ciddi…Ünsüz Düşmesi:→Sonunda –k bulunan bazı kelimeler –cık / -cek eki aldığı zaman sonlarındaki –k”ler düşer: küçük-cük →küçücük, minik-cik → minicik,ufak-cık→ufacık, büyük-cek→ büyücek, çabuk-cak→çabucak, →Sonunda “k” bulunan bazı kelimeler –l, -al/-el eki aldığı zaman sonlarındaki k’ler düşer:seyrek-l→seyrel-, alçak-l→alçal-, yüksek-l→yüksel-, ufak-la→ufala-…!!Ast- teğmen → asteğmen, üst – teğmen → üsteğmen, öpüş-cük→öpücük, gülüş-cük → gülücük… Ünlü Düşmesi:→İkinci hecesinde dar ünlü ( ı,i,u,ü ) buluna kelimeler ünlüyle başlayan bir ek aldıkları zaman ( vurgusu düşen orta hece ) ünlüsü düşer:Alın-ı→alnı, karın-ı→karnı, oğul-u →oğlu, boyun-u→boynu, akıl-ı→aklı, fikir-i→cisim-i→ cismi, gönül-ü→ gönlü, zülüf-ün→ zülfün ; ayır-ıl→ ayrıl-, çevir-e→ çevre, devir-il-→ devril-, sıyır-ıl-→sıyrıl-, kıvır-ım→ kıvrım, ayır- ıntı→ayrıntı, devir-e→ devre, yalın-ız→yalnız, yanıl-ış→ yanlış…→Et-,ol- yardımcı fiilleriyle birleşen birleşik kelimelerde de ünlü düşmesi olabilirabır-et→sabret, şükür-et→şükret, kayıp-ol→kaybol, emir-et→emret, kahır-ol→kahrol-, hapis-et→hapset-→ -la / le ,-ar /-er…gibi bazı ekleri alan kimi kelimelerde de ünlü düşmesi olabilir:Yumurta-la→yumurtla-, sızı-la→sızla-, ileri-le→ilerle-, sızı-la→sızla-, koku-la →kokla-, uyku-la→uyukla-; oyun-a→ oyna; uyu-ku→uyku; sarı-ar-→sarar-…→Bazı birleşik kelimelerde yan yana gelen iki ünlüden biri düşer:Cuma-ertesi→cumartesi, Pazar-ertesi → pazartesi, sütlü-aş→sütlaç, güllü-aş → güllaç, kahve-altı→kahvaltı, ne-için → niçin, ne-asıl→nasıl, kayın-ana → kaynana…→Kimi şiirlerdeyse ölçüye uydurmak için bazı sesler düşürülür ve yerine ’ işareti konur: Karac’oğlan, n’eylersin…→Bazı durumlardaysa iki ünlü yan yana gelmediği halde ünlünün düştüğü görülürBuna “ünlü aşınması” denir:Nere-de→nerde, ora-dan→ ordan, bura-da→burda, içeri-de→içerde…Ek Fiil Düşmesi ve İle’nin Ekleşmesiİsimlere gelerek onların yüklem olmasını sağlayan, basit zamanlı fiilleri ise birleşik zamanlı yapan i- fiili genellikle düşer:Gelmiş - i - di → gelmişti, sevimli – idi → sevimliydi(i/y)→Bağlaç olan ile ise ünsüzle biten kelimelere başındaki i’yi düşürerek; ünlüyle bitenlereyse i’sini y’ye dönüştürerek birleşir ve ek haline gelir (ÖSS sorusu!)Ünlü Türemesi:→-cık / -cik eki alan bazı bazı kelimelerde araya bir ünlünün girdiği görülür:Bir-cik→biricik, az-cık→azıcık, genç-cik → gencecik, dar-cık→daracık…→pekiştirilmiş bazı kelimelerde de ünlü türemesi olabilir:Yalnız → yapayalnız, çevre → çepeçevre, gündüz → güpegündüz, düz → düpedüz, !!sıklam → sırılsıklam, çıplak →çırılçıplak!!Ünlü Daralmasıonunda düz-geniş ünlü ( A-E ) bulunan kelimelere –yor eki gelince bu ünlüler darlaşarak “ı,i,u,ü” olur:Bekle-yor→bekliyor, tara-yor→ tarıyor, olma-yor→olmuyor, görme-yor→ görmüyor→De- , ye- kelimeleri de –y’yle başlayan bir ek aldığı zaman keklerindeki ünlü daralır e-y-en→diyen, ye-y-ecek→ yiyecek,!! deyince!!!ne-ye→niye→Bu iki yerin dışında ünlü daralması olmaz,Olmadığı halde olmuş gibi ünlü daraltmak imla hatası olur:Bekliyen, anlıyacak, demiyen,ağlıyan…N / M Çatışması (Gerileyici Ünsüz Benzeşmesi ):Türkçede “b” den önce gelen “n” ler “m” olur:Penbe→pembe, canbaz→cambaz, saklanbaç →saklambaç, anbar→ambar, tenbel→ tembel, çarşanba→Çarşamba, →Özel isimlerde ve birleşik kelimelerde olmaz:İstanbul, Safranbolu, binbaşı,onbaşıE/A(KÖK)Değişimi(Ünlü Kalınlaşması):“Ben” ve “sen” zamirleri yönelme hali eki –e aldığı zaman köklerindeki ince e ünlüleri kalınlaşarak a olur:Ben-e→bana, sen-e→sana…Kaynaştırma:Ünlüyle biten kelimeler ünlüyle başlayan bir ek aldığı zaman araya y,ş,s,n ünsüzlerinden biri girerAraba-ı→arabayı, Amasya-a→ Amasya’ya, kapıcı-ın→ kapıcının, araba-ı→arabası…→Bazı durumlarda ise iki ünlü yan yana gelmediği halde araya n ünsüzü girebilirBuna “koruyucu ünsüz” denir: o- da → onda, bu- dan → bundan, şu-u→şunu…→İsim tamlamasında kaynaştırma harfi n ve s dirAncak su ve ne kelimeleri hariçBunlarda kaynaştırma harfi y dir: Suyun suyu, neyin nesi…(ÖSS sorusu)Ulamaessizle biten kelimelerden sonra sesliyle başlayan bir kelime gelince ilk kelimenin sonundaki sessiz sonraki kelimenin başına eklenerek okunur ün akşam, …yüzen al sancak…→Ancak arada herhangi bir noktalama işareti olmamalı!




  3. Nesrin
    Devamlı Üye
    Ses bilgisi denildiği zaman akla gelen ilk ses olayı bence ünlü düşmesidir. çünkü bu ses olayı hem çok kolay hem de çok sorulan bir ses olayıdır. bu ses olayına bir kaç tane örnek verecek olursak bunlar mesela burun u harfi alınca u düşer ve burnu haline gelir.




+ Yorum Gönder