+ Yorum Gönder
Öğrenci odası ve Soru (lar) ile Cevap (lar) Forumunda Sese dayalı edebi sanatlar, nazım, nazım birimi, uyak şeması nazım türü Konusunu Okuyorsunuz..
  1. Ziyaretçi

    Sese dayalı edebi sanatlar, nazım, nazım birimi, uyak şeması nazım türü








    Sese dayalı edebi sanatlar, nazım, nazım birimi, uyak şeması nazım türü







  2. Dr Zeynep
    Bayan Üye





    Sese dayalı edebi sanatlar, nazım, nazım birimi, uyak şeması nazım türü


    Nazım Birimi:
    Şiiri oluşturan dize kümelerine nazım birimi denir. Nazım birimi şiirin nazım şeklinin belirlenmesinde kullanılan ölçütlerden biridir.

    Nazım birimlerini şu başlıklar altında toplayabiliriz:

    Dize: Şiirdeki en küçük nazım birimidir. Düz yazıdaki satırın karşılığıdır.

    “Ayinesi iştir kişinin lafa bakılmaz”

    Şiirden bağımsız olan, tek başına bir anlam taşıyan dizelere “azade mısra” (mısra-i azade) denir.

    Şiiirin tek başına dilden dile dolaşan, hafızalarda yer eden en güzel dizesine “mısra-i berceste” denir.

    Beyit: iki dizeden oluşan ve anlamsal bütünlük gösteren bölümlere beyit denir. Divan edebiyatının nazım birimidir.

    “Dünyada sevilmiş ve seven nafile bekler

    Bilmez ki giden sevgililer dönmeyecekler”


    Dörtlük: Dört dizeden oluşan ve anlamsal bütünlük gösteren bölümlere “dörtlük” denir. İslamiyet öncesi Türk edebiyatında ve Halk edebiyatında nazım birimi olarak kullanılmıştır.

    “Ta kalbe giren gözlerinin şulelerinden
    Gel sevgili gel, sen bana bir semli kadeh sun
    Hiç titrememiş kalbimi titret yerinden
    Oynattı evet, sendeki baş döndüren efsun.”


    Bent: İkiden fazla dizenin oluşturduğu “bent” denir. Bent; bent üç, dört, beş ya da daha fazla dizeden oluşabilir.

    Ey sen ki kül ettin beni onmaz yakışınla,
    Ey sen ki gönüller tutuşur her bakışınla!
    Hançer gibi keskin ve çiçekler gibi ince
    Çehren bana uğrunda ölüm hazzı verince
    Gönlümdeki azgın devi rüzgarlara attım;
    Gözlerle günah işlemenin zevkini tattım.
    Gözler ki birer parçasıdır sende İlahın,
    Gözler ki senin en katı zulmün ve silahın,
    Vur şanlı silahınla gönül mülkü düzelsin;
    Sen öldürüyorken de vururken de güzelsin!



    Nazım Şekli (Biçimi): Tema ve şekil özellikleri bakımından bir şiirin asırlar içersinde aldığı isimdir. Örneğin 13-19 yüzyıl arasında binlerce gazel aynı tema ve aynı yapısal özellikler çerçevesinde yazılmıştır.

    Halk Edebiyatı Nazım Şekilleri

    a- Anonim Halk Edebiyatı Nazım Şekilleri

    A-Mani:
    ■Tek dörtlükten oluşan,7’li hece ölçüsü ile yazılan aaxa şeklinde uyaklanan , konuları aşk, ayrılık, gurbet,doğa, dostluk, yergi olan nazım şeklidir.
    ■ İlk iki dizesi konuya giriş niteliğindedir. Doldurma dize olarak adlandırılır. Asıl söylenmek istenen düşünce son iki dizede söylenir.

    -————-a 7’li hece ölçüsü

    ————–a

    ————–x

    ————–a



    Mani Çeşitleri:

    1-Düz (Tam) Mani: Yedi heceli dört dizeden oluşan manilerdir.

    Kuş kafese girmiyor
    Buna aklım ermiyor
    Hiç boşuna ah çekme
    Annem beni vermiyor

    2-Kesik (Cinaslı) Mani: birinci dizesindeki hece sayısı yediden az olan manilerdir. Dizeler cinaslı uyakla oluşturulduğu için cinaslı mani adıyla da anılır.

    Dağ bana
    Bahçe sana bağ bana
    Değme zincir kâr etmez
    Zülfin teli bağ bana

    3-Yedekli (Artık) Mani: Düz manilerin sonuna uyakları aynı olan iki dize daha getirilerek yapılan manilerdir.

    Ağlarım çağlar gibi
    Derdim var dağlar gibi
    Ciğerden yaralıyım
    Gülerim çağlar gibi
    Her gelen bir gül ister
    Sahipsiz bağlar gibi

    4- Karşılıklı Mani (Deyiş): İki kişinin karşılıklı söyledikleri manilerdir. Bu maniler sorulu- yanıtlı biçiminde düzenlenir.

    KIZ: Adilem sen naçarsın
    La’l ü gevher saçarsın
    Ben bir şahin olunca
    Yavrum nere kaçarsın

    ERKEK: Ağam derim naçarım
    La’l ü gevher saçarım
    Sen bir şahin olunca
    Ben yerlere kaçarım

    B- Türkü:
    ■Kendine özgü bir ezgiyle söylenen anonim halk şiiri nazım biçimidir.
    ■Türkülerde aşk, ölüm, hasret, gurbet, ayrılık gibi bireysel ya da deprem, kıtlık, kahramanlık, savaş gibi toplumsal olaylar konu olarak işlenir.
    ■Türküler üçer ya da dörder dizeli bentler ve her bendin sonunda tekrar edilen kavuştaklardan (bağlama) oluşur.
    ■7’li, 8’li , 11’li hece ölçüsüyle yazılır.
    ■Türkülerde kesin bir uyak düzeni yoktur.
    ■Türkülerin farklı söylenişlerine varyant denir.
    ■Türküler bölgelerine göre adlandırılır.

    Havada bulut yok bu ne dumandır
    Mahlede ölüm yok bu ne figandır
    Adı Yemen’dir gülü çemendir
    Giden gelmiyor acep nedendir

    Burası Muş’tur yolu yokuştur
    Giden gelmiyor acep nedendir



    C- Ninni:

    Ninniler, annelerin çocuklarını çabuk ve kolay uyutmak için söyledikleri ezgili ürünlerdir. Ninniler hece ölçüsünün kısa kalıplarıyla söylenmiştir.



    D- Bilmece:

    Akıl oyunlarına ve eğlendirmeye dayalı ürünlerdir. Bilmeceler manzum ve mensur olarak yazılabilir.

    Not: Divan edebiyatında manzum bilmecelere “lugaz” denir.



    E- Tekerleme: Tekerlemeler genellikle masalın giriş kısmında yer alır. Ancak bağımsız tekerlemeler de vardır.

    F- Ağıt: Bir kişinin ölümünden duyulan üzüntüyü Dile getiren anonim halk edebiyatı ürünüdür.



    b-Aşık Edebiyatı Nazım Şekilleri

    A-Koşma :
    ■Aşık edebiyatının en çok kullanılan nazım şeklidir.
    ■11’li hece ölçüsüyle (6+5 veya 4+4+3 duraklı) söylenir.
    ■Nazım birimi dörtlüktür.
    ■Birim sayısı 3- 6 arasında değişir.
    ■Uyak düzeni : abab\cccb\dddb… veya

    aaab\ cccb\dddb şeklinir maj şadedir.
    ■Konu: aşk, doğa, gurbet, kahramanlık, yakınma, ölüm gibi konulardır.
    ■Koşmaların son dörtlüğünde şair mahlasını söyler.

    UYARI: Koşma nazım şekli, İslamiyet öncesi Türk edebiyatındaki “koşuk”; Divan edebiyatındaki “gazel” ile konu bakımından benzerlik gösterir.

    Konularına göre koşma türleri:

    a) Güzelleme: Aşk, sevgi ve doğa güzelliklerini anlatan koşmalardır.

    b) Koçaklama: Kahramanlık, savaş gibi konuları işleyen koşmalardır.

    c) Taşlama: Herhangi bir kişiyi ya da toplumdaki aksaklıkları eleştiren koşmalardır.

    d) Ağıt: Bir kişinin ölümünden duyulan üzüntüyü dile getiren koşmalardır.



    Benden selam olsun Bolu Beyi’ne
    Çıkıp şu dağlara yaslanmalıdır
    Ok gıcırtısından kalkan sesinden
    Dağlar seda verip seslenmelidir (Koçaklama)



    Bir vakte erdi ki bizim güzümüz

    Yiğit belli değil mert belli değil

    Herkes yarasına derman arıyor

    Deva belli değil dert belli değil (Taşlama)



    Koşmadaki ünlü ozanlarımız: Karacaoğlan, Köroğlu, Seyrani, Aşık Ömer, Erzurumlu Emrah.

    Semai:
    ■ Nazım birimi dörtlüktür.
    ■Birim sayısı 3- 6 dörtlüktür.
    ■Ölçüsü 8’li hece ölçüsüdür.
    ■Uyak düzeni koşmanın uyak düzenine benzer.
    ■Konu aşk, doğa, ayrılık, gurbet, sıla, ölüm, yalnızlık, özlem gibi konulardır.

    Koşma- Semai Farkı: Semai 8’li hece ölçüsüyle koşma 11’li hece ölçüsüyle söylenir. Semainin kendine özgü bir ezgisi vardır.

    Yeşil başlı gövel ördek

    Uçar gider yele karşı

    Eğricesin tel tel etmiş

    Döker gider yare karşı



    Varsağı:
    ■Nazım birimi dörtlüktür.
    ■Birim sayısı 3-5 arasında değişir.
    ■8’li hece ölçüsü ile yazılır.
    ■Uyak düzeni aaab\cccb\dddb şeklindedir.
    ■Varsağılarda yiğitçe, mertçe bir söyleyiş vardır.
    ■“Bre, hey behey” gibi seslenmeler vardır.
    ■Hayattan ve talihten şikayet üzerinde sıkça

    durulur.
    ■Bu türün en güzel örneklerini “Karacaoğlan” vermiştir.

    Semai- Varsağı Farkı: Varsağılarda “bre, hey, behey” gibi seslenmeler vardır.



    Bre ağalar bre beyler

    Ölmeden bir dem sürelim

    Gözümüze kara toprak

    Dolmadan bir dem sürelim

    Destan :
    ■Halk şiirinin en uzun nazım biçimidir.
    ■Genellikle 11’li hece ölçüsüyle söylenir.

    Ancak 8’li olanları da vardır.
    ■Destanların nazım birimi dörtlüktür.
    ■Destanlar toplumun geniş kesimlerini

    ilgilendiren olayları konu edinir.
    ■Savaşlar, salgın hastalıklar, depremler, isyanlar,

    kahramanlık, toplumsal eleştiriler destana konu olur.
    ■Uyak düzeni koşmanın uyak düzenine benzer.
    ■Destanın son dörtlüğünde şair mahlasını söyler.
    ■Kendine özgü bir ezgisi vardır.
    ■Seyrani ve Aşık Ömer bu konuda ünlüdür.
    ■Kayıkçı Kul Mustafa- Genç Osman Destanı oldukça ünlüdür.



    Aruz Ölçüsüyle Yazılan Halk Edebiyatı Nazım Şekilleri:

    - Divan (Divani)

    - Selis

    - Kalenderi

    - Satranç

    - Vezn-i ahar

    - Semai (Hece ile yazılanların yanında aruz ile yazılanlar semailer de vardır.)



    Kalenderi:
    ■Aruzun mefûlü me fâîlü kalıbıyla yazılır.
    ■Uyak düzeni semai ile aynıdır.



    Selis:
    ■Halk edebiyatında aruz ölçüsü kullanılarak yazılan şiirlerdir.
    ■19. Yüzyıl aşıkları tarafından yazılan selisin en fazla yazılan tipi gazeldir.
    ■Hece ölçüsünün on beşli kalıbına da uyan selislerin en belirgin özellikleri farklı bir ezgiye sahip olmalarıdır.




  3. SuskuN PrenS
    Devamlı Üye

    Sese dayalı edebi sanatlar, nazım, nazım birimi, uyak şeması nazım türü

    1. Mani
    Sözlü/anonim edebiyat ürünlerindendir.
    Dört mısradan meydan gelir.
    Yedili hece ölçüsüyle söylenir.
    Sevgi, tabiat, övgü, yergi, evlât sevgisi, ayrılık, hasret ve aşk konularını işler.
    İlk iki mısra doldurmadır, konuya giriş için söylenir. Son iki mısrada ise asıl söylenmek istenen verilir.
    Maniler, düz mani ve ayaklı (cinaslı, kesik) mani olarak iki grupta incelenir. Cinaslı manilerde mısra sayısı dörtten fazla olabilir.
    Söyleyeni belli olmayan, genellikle 7'li hece ölçüsüne göre söylenen dörtlüklerdir.
    Doğu Anadolu'da mani yerine bayatı sözü de kullanılmaktadır.
    Uyak düzeni aaba şeklindedir.
    2. Türkü
    Türkiye'nin sözlü geleneğinde, bir ezgi ile söylenen halk şiirinin her çeşidini göstermek için en çok kullanılan ad "türkü"dür. Özel durumlarda ya da ezginin, sözlerin çeşitlemesine göre ninni, ağıt, deyiş, hava adları da kullanılmaktadır.
    Çağdan çağa ve yöreden yöreye içerik ve şekil olarak değişiklikler gösterebilir.
    Aşk, doğa, güzellik, kahramanlık, sosyal konular türkülerin konusunu oluşturur.
    Türküler aynı zamanda aşık edebiyatı nazım şeklidir. Yani söyleyeni belli türküler de vardır.
    Kendine özgü bir ezgiyle söylenir.
    8‘li ve 11’li hece kalıbıyla söylenir.
    Bent ve kavuştak olmak üzere iki bölümden oluşur.
    Hecenin sekizli ve on birli ölçüleriyle yazılır.
    Türküler ezgilerine göre divan, usulsüz, bozlak, koşma, hoyrat, kayabaşı, Çukurova gibi çeşitlere ayrılır.
    Ninni
    Anonim/sözlü ürünlerdendir.
    Türkü çeşitlerinden biridir.
    Çocuğun uyumasının sağlanması ya da ağlamasının durması için, sade bir dille ve hece ölçüsüne göre ezgili olarak söylenen türkülerdir.
    Söyleyeni belli olmayan bu ürünler dörtlüklerden ve nakarat bölümlerinden oluşur.

    B. ÂŞIK EDEBİYATI NAZIM BİÇİMLERİ


    Âşık edebiyatı nazım tür ve çeşitleri çoğunlukla sözlü ürünlerdir. Ancak şehirde yaşamış, okumuş yazmış olan âşıklarla günümüzde yaşamakta olan âşıklar şiirlerini yazarlar.

    1. Koşma
    Âşık edebiyatında en çok sevilen ve kullanılan nazım şeklidir.
    Dört dizeli bentlerden oluşur.
    Dörtlük sayısı 3-5 arasındadır.





+ Yorum Gönder


hey onbeşli türküsünün nazım birimi teması,  sese dayalı edebi sanatlar