+ Yorum Gönder
Türk Dili ve Kullanımı ve Türkçe Dersi Forumunda Öznesine Göre Çatı Hakkında Bilgi Konusunu Okuyorsunuz..
  1. Ziyaretçi

    Öznesine Göre Çatı Hakkında Bilgi








    Öznesine Göre Çatı Hakkında Bilgi kısaca







  2. HaKHaN
    Özel Üye





    Özneye Göre Çatı

    Etken Eylemler


    Gerçek öznesi olan, bu özne durumunu herhangi bir çatı eki almadan da taşıyan eylemlerdir.

    * İki saat kadar uyuduktan sonra rahatladım. ("rahatla-mak" eylemi etken çatılı*dır; çünkü özne -ben- "rahatla-ma" eylemini gerçekleştirecek güçtedir, "uyu*mak" da etken çatılı eylemsidir.)

    * Bu dergi, öğrencinin zihnini açıyor. ("aç-mak" eylemini gerçekleştiren "dergi"dir; cansız olmasına rağmen bu eylemi gerçekleştirecek güçtedir.)

    Edilgen Çatılı Eylemler


    Gerçek özne belli değildir. Özne gibi görünen öge, işi yapan değil, "ondan etki*lenen" durumundadır, sözde öznedir.


    Etken eylemlere - i ve - n (- il, -il, - ül, - ul, -in, -in, -ün,-un) yapım ekleri geti*rilerek edilgen eylemler elde edilir.


    * Dayımgile çağrıldım, ("ben", sözde öznedir.)

    * Bu havada güzel uyunur, ("uyumak" fiili nesne alamadığı için cümlede sözde özne de yoktur.)

    * Yollara asfalt döküldü, ("asfalt", sözde öznedir.) (Sözde özne) (Dökme eylemini yapan belli değil.)


    Not: Edilgen - geçişli bir eylemin asıl öznesi cümleye "tarafından", "etkisiyle" gibi bazı sözcükler yardımıyla sokulabilir. Böyle öznelere "örtülü özne" ya da "do*laylı özne" denir.


    * Oktay, sınıf tarafından çok seviliyor. (sınıf: örtülü özne)

    * Yollara belediye tarafından asfalt döküldü. (belediye: örtülü özne)

    * Bu durum, herkesçe biliniyor. (herse: örtülü özne)

    * Kapı rüzgârın etkisiyle kapandı. (rüzgâr: örtülü özne)


    Not: Edilgen-geçişsiz eylemlerde nesne bulunmayacağından sözde özne de, örtülü öz*ne de olamaz:

    * Güle oynaya kız evine gelindi. "Örtülü özne" adlı bir öge yoktur; bu sözcük ya da söz, cümlenin zarf tümleci veya edatlı tümlecidir. Eylem gerçek yapıcısının dolaylı ya da örtülü olarak ifade edilmesi gerektiğinde, gerçek özneye başka bir öğenin içinde yer verilir.

    Dönüşlü Eylemler

    Eylemin bildirdiği iş-kılış öznenin kendisini etkilemekte, özne tarafından kendi*si üzerinde gerçekleştirilmektedir. Özne ile nesne birleşmiş gibidir. Dönüşlük ekleri - n (-in, - in, - ün, - un) ve -l, (- il, - il, - ül, - ul) ekidir.


    * Can, "Ben ne yaptım?" diye dövünüyor. (Can pişman olmuş, kendini döver gi*bi hareketler yapmaktadır.)

    * Adam çok övünüyor. (Kendini övüyor; öven de övülen de "adam"dır.)

    * Neslihan; yıkandı, silindi, tarandı, giyindi; az sonra çıkacak. (Kendi kendini yı*kadı, sildi, taradı, elbiselerini kendi vücuduna giydi.)

    * Sakatlanınca turnuvadan çekildi. (Kendi kendini çekti.)

    * Köy halkı yollara döküldü. (Kendilerini yollara âdeta döktüler.) (Mecazlı)

    * Dalgalandım da duruldum. (Mecaz anlam yoluyla; "kendim dalgalandım", "kendim duruldum.)

    * Koştum ardından, yoruldum. ("durulma" ve "yorulma " eylemleri, özne üzerin*de "kendi kendine" ortaya çıkmıştır.)

    Not: Aynı eklerle sapıklığı itin edilgen ve dönüşlü eylemler karıştırılabilir. Karıştırma*mak için gerçek öznenin belli olup olmadığını, eylemin yapılış biçimine dikkat edilmelidir.

    İşteş Eylemler


    İşin; işbirliği ya da karşılıklı birbirini etkileme özelliği taşıyacak biçimde, birden çok özne tarafından yapılması anlamını taşıyan fiillerdir. Eki -ş (- iş, - iş, - üş, -uş) dir.


    * Çocuklar gülüştüler. (Topluca, hep birden)

    * Bir süre bakıştık. ("Birbirimize baktık." Karşılıklılık)

    * Aklı olanlar görüşür, konuşur, anlaşır; olmayanlar itişir, kakışır, dövüşürler. (Karşılıklılık)


    * * "- ş" ekiyle türetilmiş bazı fiillerde işteşlik anlamı bulunmayabilir. Bunlarda "kendi kendinelik" anlamı seziliyorsa dönüşlü sayılmaları daha doğru olur:


    * İşler gelişiyor.

    * Bugünlerde çok sıkıştım.

    * Ortalık yatıştı.

    * Gide gide duvara yapış*tım.

    * Kolları sıvayıp işe girişti.





+ Yorum Gönder